Kentler, özellikle kent merkezleri her yaştan ve statüden insanların günlük hayatlarında yoğun olarak kullandıkları yaşam alanlarıdır. Tasarım disiplinleri açısından baktığımızda kent merkezlerindeki kamusal mekanlar insanların çeşitli gereksinimlerini karşılamaktadır. Bu gereksinimler farklı kullanıcı grupları için (çocuk, genç, yaşlı, engelli, kadın, erkek…) değişiklik göstermektedir. Bu duruma, geçmişten günümüze değişim gösteren ekonomik, sosyal, kültürel yaşam koşulları eklendiğinde değişime ve çeşitlenen beklentilere ayak uyduracak tasarım çözümlerinin gerekliliği de kaçınılmaz olmaktadır.

Kentsel alanlar, özellikle kent merkezleri ve bu merkezlerde yer alan sokaklar, sahip oldukları fonksiyonların çeşitliliğine, gereksinimlerin karşılanabilir olmasına, ulaşılabilir ve algılanabilir olma durumuna, hareketliğine, canlılığına, geçirgenliğine, yoğunluğuna ve konforuna bağlı olarak bir çekim merkezi olma özelliği taşımaktadır. Tarih içindeki antik şehirlerde bu çekim merkezleri agora ve forumlar şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Geçmişte, agora ve forum gibi mekanlara yüklenen etkinliklerin;ticaret, alışveriş, sosyal etkinlikler, kültürel etkinlikler ve idari hizmetler olduğu görülmektedir. Günümüzde ise değişen yaşam koşullarıyla birlikte insanların kamusal mekanlarda yaptıkları etkinliklerden ziyade etkinliğin niteliğinin değişime uğradığı ve farklı olanaklar sunan mekanların talep edildiği görülmektedir. Ayrıca alışveriş etkinliği için sıklıkla kullandığımız alışveriş merkezleri (AVM) yeni bir kültür oluşturmuş, geçmişin yaya-alışveriş sokaklarının yerini almaya başlamıştır. Kullanıcılarına yılın her döneminde konforlu, yeme-içme, alışveriş, eğlence gibi fırsatları bir arada sunan AVM’ler artık birçok kentte yaygın olarak kullanılmaya başlanmış ve alışveriş etkinliğinin sokaklardan bu tür mekanlara taşınması kaçınılmaz olmuştur. Bu konuyu bir sorun olarak gören ve sosyal, fiziksel, ekonomik ve benzeri bağlamlarda irdeleyen çalışmalar mevcuttur.

Lynch sokak mekanının her kullanıcı tarafından cinsiyet, yaş, kültür ve alışkanlıklara bağlı olarak farklı şekillerde algılandığını söyler. Kullanıcılarının rastgele alışkanlıklarına bağlı olarak rastlantısal veya olanaklarına bağlı olarak potansiyel hareketleri için bir alan oluşturur. Sokak, kullanıcısı için bir kullanım nedeni sunarken, kullanıcıların orada bulunma nedeni ise sokak için bir anlam oluşturur.

Sokakların çeşitli simgeleri vardır. Bu simgeler sokağı kullanan insanları etkiler, yönlendirir ve kullanıcısına olanaklar sunar.  Sosyal yaşantının ve paylaşımın başladığı sokaklar, alışveriş, gezme, öğrenme, araştırma gibi etkinlikleri ve insanların diğer insanlarla ilişkilerinin izlerini yansıtan toplumsal mekanlardır.

Taşıt ve yaya, sokakların iki önemli kullanıcısıdır. Ancak sokakların kullanımında en etkili olan şey yaya olma durumudur. Yani insan faktörü ve buna bağlı olarak insan etkinlikleridir. Gehl, kamu mekanlarında yer alan etkinlikleri genel bir sınıflandırma ile üç grupta değerlendirmiştir. Zorunlu etkinlikler; az ya da çok zorunlu olan etkinlikler; okula, işe, alışverişe gitmek, mektup dağıtmak gibi. Seçmeli etkinlikler; zaman ve mekan uygun olduğunda isteğe bağlı olarak katılınan etkinlikler; güneşlenmek, oturmak, temiz hava almak için yürüyüş yapmak, dolaşmak gibi. Sosyal etkinlikler; kamusal alanlarda bulunan diğer etkinliklerin varlığına bağlı olarak gerçekleşen etkinlikler. Açık mekanlardaki etkinlik alanlarının kalitesi düşük olduğunda zorunlu etkinlikler, iyi olduğunda seçmeli etkinlikler artan sıklıklarla oluşur. Seçmeli etkinliklerin düzeyleri arttıkça da sosyal etkinliklerin sayısı da artar.

Kentin yaşayan bir organizma olması, zamana tanıklık etmesi, mekanların ve insan etkinliklerinin kent sokaklarında zamanla ve üst üste izler bırakması bu çalışmanın temalarının belirlenmesinde önemli bulunmuştur.

Sokakların;
özne “BEN” olduğunda “İZLER”
özne “ÖTEKİ” olduğunda “İZLENİMLER”
özne “MEKAN” olduğunda ise “İZDÜŞÜMLER” biriktirdiği varsayımından hareket edilmiştir.

Sokaklardaki izlerin bu temalar aracılığı ile araştırılması hedeflenmektedir. Bu izler aracılığı ile de çözüm önerilerinin şu konularda aranması önerilmektedir.

  • Sokaklardaki mekan ve yaya izlerinin okunması, anlaşılması ve yorumlanması,
  • Sokaklarda yaya izlerinin azalmasının nedenleri,
  • Sokaktaki yaya izlerinin AVM benzeri mekanlara taşınmasının gerekçeleri,
  • Değişim bağlamında geçmişteki izlere bugün eklenebilecek izlerin varlığının sorgulanması,
  

İletişim: kentiz@spotrabzon.org

 

Web Tasarım: Aysel YAVUZ